Enerxía para o desenvolvemento

Continuamos ca liña editorial 2020 acerca dos desafíos polo clima. Nesta ocasión, tratamos un desafío económico: enerxía para o desenvolvemento, sen pexar o avance das economías máis pobres. Para iso, falamos co enxeñeiro Julio Eisman, especialista en acceso á enerxía eléctrica no sector de cooperación ao desenvolvemento.

Que adoita ter en común o sector enerxético nos países en desenvolvemento?

O sector enerxético de cada país en desenvolvemento ten as súas características propias en función da dispoñibilidade de recursos, historia, condicionantes políticos e socio económicos, etc. Pero existen algunhas características relacionadas co acceso universal á enerxía que son bastante xerais.

En primeiro lugar, é bastante habitual que as distribuidoras públicas se atopen en serios problemas económicos. En definitiva, os ingresos que obteñen da venda da enerxía son insuficientes para cubrir os seus gastos. Esta situación limítaas para estender o seu servizo, o cal representaría maiores perdas, e desanímaas para ter un enfoque de servizo ao cliente. Todo iso redunda nunha mala reputación do servizo das distribuidoras. É un círculo vicioso, que nalgúns países superouse con reformas estruturais de calado.

En segundo lugar, obsérvase en moitos casos a incapacidade dos gobernos para abordar eficientemente o problema de acceso universal. Para iso requírese un alto consenso no país para afrontar un esforzo dende diferentes ámbitos e durante un longo prazo. E un certo grao de liderado para mobilizar e articular contribucións dende diferentes ámbitos.

E, finalmente, outro feito que se constata é que a dispoñibilidade de recursos enerxéticos nun país non implica necesariamente un maior acceso.

“Garantir o acceso a unha enerxía alcanzable, segura, sostible e moderna para todos” é un dos obxectivos sostibles das Nacións Unidas. Como se pode conseguir este obxectivo en países tan diferentes con distintos niveis de infraestruturas, recursos e capacidade institucional?

O cumplimento da axenda 2030 aféctanos a todos e moi especialmente aos 193 países que refrendaron devandita axenda. Polo tanto, o compromiso político existe e é real.

É certo que non hai unha solución universal que se poida aplicar a todos os países para asegurar o cumprimento do obxectivo ODS 7: “Garantir o acceso a unha enerxía alcanzable, segura, sostible e moderna para todos”. Os condicionantes de cada país obrigan a buscar solucións adaptadas. É máis, sen esa contextualización a cada contorna específica, non hai solución posible.

Pero tamén é certo que existen principios, metodoloxías e boas prácticas que foron validadas pola experiencia e que son aplicables de forma global.

Un dos devanditos principios é que, para poder subministrar enerxía de forma sostible e alcanzable ás poboacións máis desfavorecidas, é necesario garantir os subsidios que cubran a diferenza entre o que o usuario final pode pagar sen empobrecerse máis e os gastos en que incorre un provedor eficiente do servizo eléctrico. Sempre o tema dos subsidios é polémico, especialmente cando se refiren a apoiar á poboación de menores recursos. Pero son imprescindibles se queremos “non deixar a ninguén atrás”, cando se trata de poboacións onde se une a característica de pobreza cos altos custos do servizo como consecuencia de ser poboacións de difícil acceso, dispersas e con carencias doutros servizos básicos. Por outro lado, hoxe a maioría dos gobernos dispoñen de tecnoloxía e de información que lles permite focalizar os subsidios na xente que realmente os necesitan.

Hai que remarcar o rol do Estado que é clave e insubstituíble nalgunhas funcións. Por iso o respaldo político a todos os niveis é un elemento básico.

Todo modelo de subministración resulta máis robusto cando hai unha participación e interacción activa entre o provedor do servizo e as comunidades usuarias.

A boa noticia é que a evolución tecnolóxica dos últimos anos permite dispoñer de sistemas de electrificación illada.

A cooperación público-privada podería axudar a acadar o obxectivo?

O acceso universal ao servizo eléctrico é un tema complexo que require do concurso coordinado de diferentes tipos de organizacións: empresas, academia, administracións públicas e usuarios. Existe unha responsabilidade compartida pero diferenciada. Unha clave do éxito consiste en que cada actor cumpra o seu papel, baixo unha coordinación xeral do Estado.

A Administración Pública debe crear un marco político, lexislativo e regulatorio que facilite o acceso universal, debe establecer unha planificación integrada que considere o modo de electrificación (extensión de redes, microrredes ou sistemas illados) óptimo para satisfacer a demanda requirida en cada punto de subministración, e debe ser capaz de liderar e coordinar os esforzos de todos.

As empresas privadas deben investir e implementar modelos de subministración innovadores, áxiles e eficientes aplicando tecnoloxía avanzada.

A academia e os centros de investigación deben desenvolver a tecnoloxía e modelos de xestión enfocados a liquidar con mínimo custo os problemas de acceso á enerxía, especialmente para as comunidades menos favorecidas.

E os usuarios do servizo, que son os mellores coñecedores da súa contorna e das súas necesidades, deben participar compartindo as súas necesidades, coñecendo as solucións propostas, propoñendo solucións alternativas e identificando os erros.

Non é fácil a colaboración entre diferentes entidades, pero é a única forma de abordar problemas complexos como é o acceso universal á enerxía, dunha forma sostible e alcanzable.

Poden as enerxías renovables axudar ao crecemento dun país?

As enerxías renovables axudan de dúas formas: provendo ao sistema eléctrico dunha enerxía máis barata e menos contaminante e posibilitando o acceso á enerxía naqueles lugares onde as redes non chegan de forma eficiente. O acceso á enerxía ao mellorar as condicións de vida contribúe ao crecemento e desenvolvemento persoal dos usuarios. Pero tamén, ao facilitar a integración aos procesos produtivos de poboación excluída, axuda ao crecemento económico do país.

O desenvolvemento tecnolóxico e abaratamento dalgunhas enerxías renovables como a solar fotovoltaica, posibilitan chegar a subministrar enerxía eléctrica limpa e sostible nos lugares máis recónditos e complexos do planeta. Dende as profundidades da selva amazónica ata a poboación desprazada e refuxiada.

A evolución das baterías de almacenamento de enerxía reduciu o seu custo, o seu tamaño e o seu peso. O desenvolvemento de plataformas prepago (PAYG) permite un pago por servizo con desconexión automática en caso de falta de pagamento. Existe unha oferta de dispositivos consumidores ultra eficientes, dende os focos leds de 100 lúmenes por watio, a equipos de TV de 15” e 9 watios. O desenvolvemento de sistemas de xestión permite un seguimento pormenorizado de clientes e de equipos. Todo iso posibilitou deseñar e implantar novos modelos de subministración que resultaron eficaces e eficientes para alcanzar o acceso universal.

Podemos dicir que, grazas ás enerxías renovables e a toda a súa contorna, pódese garantir o acceso a unha enerxía alcanzable, segura, sostible e moderna para todos.

Como afecta o acceso á electricidade ao nivel de pobreza da poboación?

Numerosos informes constatan a forte correlación entre o índice de desenvolvemento humano (HDI) e o consumo de enerxía:

Cando falamos de pobreza hai que pensar en pobreza multidimensional, é dicir, non só a pobreza económica senón tamén a provocada polas carencias de acceso a outros servizos básicos como saúde, educación, auga e saneamento, etc. Dispoñer de enerxía é necesario e imprescindible para saír da pobreza, pero non é suficiente. Unha política de loita contra a pobreza e o desenvolvemento debe considerar o acceso á electricidade, pero tamén acceso a outros servizos básicos.

O impacto do acceso á enerxía, por si só, é relevante tamén en aspectos económicos (ODS1), de saúde (ODS3), educación (ODS4), igualdade de xénero (ODS 5), acción polo clima (ODS13). O cumprimento do ODS7 facilita o cumprimento da maioría dos outros 16 ODS da Axenda 2030.

Referencias

• Energising Human Development
• [Video] – Electrificación nos Andes
•  [Video] – Electrificación na Amazonia
• [Video] – Centros Luz en Casa